Marianne (53) heeft al ruim een jaar pijn aan haar rechterschouder. De klachten begonnen na een periode waarin ze veel boven haar hoofd werkte tijdens een verbouwing. Aanvankelijk had ze vooral pijn bij het optillen van haar arm. Inmiddels voelt ze haar schouder bij vrijwel iedere dagelijkse activiteit. Een kopje uit de kast pakken. Haar jas aantrekken. Haar haren wassen. Zelfs wanneer ze op de bank zit, merkt ze regelmatig spanning rond haar schouder. Ze heeft verschillende behandelingen gehad en oefeningen gekregen om haar schouder sterker en beweeglijker te maken.
Toch is er iets veranderd dat niet eenvoudig in spierkracht of bewegingsuitslag is uit te drukken.
Marianne is haar schouder steeds meer gaan bewaken.
Wanneer bewegen niet meer vanzelfsprekend is
Vroeger dacht Marianne nauwelijks na over haar schouder.
Als ze een kopje nodig had, reikte ze naar de kast. Wanneer ze haar jas aantrok, bewogen haar armen vanzelf mee.
Haar aandacht was gericht op wat ze wilde doen, niet op de beweging die daarvoor nodig was.
Nu is dat anders.
Voordat ze haar arm optilt, vraagt ze zich af of het pijn zal doen. Ze controleert hoe hoog ze kan reiken, voelt of haar spieren gespannen zijn en probeert de beweging zo zorgvuldig mogelijk uit te voeren.
Wanneer ze onverwacht pijn voelt, stopt ze en probeert ze te begrijpen wat er misging.
Wat vroeger een vanzelfsprekende handeling was, is een beweging geworden die eerst beoordeeld moet worden.
Van een lichaam waarmee je handelt naar een lichaam dat je controleert
Binnen de filosofie van belichaming wordt onderscheid gemaakt tussen het lichaam zoals we dat van binnenuit ervaren en gebruiken, en het lichaam dat we kunnen bekijken, onderzoeken en beoordelen.
Normaal gesproken is ons lichaam grotendeels vanzelfsprekend aanwezig.
We hoeven niet voortdurend na te denken over de stand van onze gewrichten of de spanning van onze spieren.
Wanneer we een kopje pakken, zijn we vooral gericht op het kopje.
Bij aanhoudende pijn kan dat veranderen.
Het lichaam, of een deel daarvan, vraagt steeds nadrukkelijker om aandacht.
Marianne reikt niet meer simpelweg naar het kopje. Ze is bezig met haar schouder die naar het kopje moet bewegen.
Haar schouder is van een vanzelfsprekend onderdeel van haar handelen veranderd in iets wat ze voortdurend observeert.
Wanneer aandacht een gewoonte wordt
Dat Marianne haar schouder in de gaten houdt, is begrijpelijk.
Pijn is immers een belangrijk signaal. Het helpt ons om rekening te houden met mogelijke bedreigingen en onze lichamelijke mogelijkheden.
Maar voortdurende monitoring kan ook gevolgen hebben.
Marianne merkt steeds kleinere veranderingen op. Een lichte spanning, een trekkend gevoel of een korte pijnscheut krijgt onmiddellijk betekenis.
'Gaat het wel goed?'
'Heb ik mijn arm te hoog opgetild?'
'Is mijn schouder misschien toch niet hersteld?'
Ze probeert bewegingen steeds nauwkeuriger te controleren.
Daardoor wordt bewegen minder vanzelfsprekend en vraagt het steeds meer aandacht.
Zo kan een zichzelf versterkend patroon ontstaan: Pijn → verhoogde aandacht → controle van beweging → minder vanzelfsprekend bewegen → meer onzekerheid → nog meer aandacht voor de schouder.
Dit betekent niet dat aandacht automatisch meer pijn veroorzaakt. Wel kan voortdurende monitoring bijdragen aan het in stand houden van onzekerheid en beschermend bewegingsgedrag.
Drie PijnDrijvers die elkaar beïnvloeden
Vanuit het PijnDrijversModel herkennen we verschillende processen.
D6 – Belichaming
Marianne ervaart haar schouder niet meer als een vanzelfsprekend onderdeel van haar handelen. Haar aandacht verschuift van de activiteit naar het lichaamsdeel waarmee ze die activiteit uitvoert.
D5 – Gedrag
Ze beweegt voorzichtiger, controleert haar houding en vermijdt onverwachte bewegingen. Deze beschermende strategieën kunnen op korte termijn behulpzaam zijn, maar kunnen ook haar bewegingsvrijheid beperken.
D4 – Cognitief-emotioneel
Haar verwachtingen, onzekerheid en bezorgdheid beïnvloeden hoe zij lichamelijke sensaties interpreteert. Kleine veranderingen in gevoel kunnen aanleiding worden voor nieuwe controle.
Deze processen staan niet los van elkaar. Ze kunnen elkaar versterken, maar bieden ook verschillende mogelijkheden voor verandering.
Moet Marianne leren haar schouder minder aandacht te geven?
Dat lijkt een logische oplossing, maar zo eenvoudig is het niet.
Tegen iemand zeggen dat ze minder op haar schouder moet letten, kan er juist voor zorgen dat ze er nog meer mee bezig is.
Bovendien is aandacht voor het lichaam niet verkeerd.
Soms is het juist belangrijk om lichamelijke signalen goed te herkennen, bijvoorbeeld om de belasting af te stemmen op de mogelijkheden van dat moment.
De vraag is daarom niet hoeveel aandacht Marianne aan haar schouder besteedt, maar of zij haar aandacht nog flexibel kan gebruiken.
Kan ze haar schouder voelen zonder onmiddellijk te moeten controleren?
Kan ze bewegen terwijl er onzekerheid aanwezig is?
En kan haar aandacht weer opgaan in de activiteit die ze uitvoert?
Van bewegen controleren naar iets willen doen
Binnen de GRANDE-benadering zoeken we naar mogelijkheden om Marianne nieuwe ervaringen op te laten doen. Niet uitsluitend door haar schouder sterker te maken of de bewegingsuitslag te vergroten, maar ook door de betekenis van bewegen te veranderen.
We vragen haar bijvoorbeeld niet om haar arm tien keer tot schouderhoogte te heffen.
We vragen haar om een paar kopjes op tafel te zetten. Daarna mag ze dezelfde handeling uitvoeren terwijl ze met de therapeut in gesprek is. Of terwijl ze de kopjes op verschillende plekken neerzet.
Misschien merkt Marianne dat haar bewegingen veranderen wanneer haar aandacht niet voortdurend op haar schouder gericht is. Misschien ontdekt ze dat ze haar arm op meer manieren kan gebruiken dan ze dacht. Of dat pijn niet bij iedere beweging dezelfde betekenis hoeft te krijgen.
Het gaat niet om het afleiden van pijn als trucje, maar om het opnieuw ontdekken van mogelijkheden om met het lichaam te handelen.
Een schouder mag weer een schouder worden
Na verloop van tijd merkt Marianne dat ze minder vaak vooraf nadenkt over bewegingen.
Ze pakt weer vaker iets uit de kast zonder eerst haar arm te testen. Soms voelt ze nog pijn. Soms beweegt ze nog voorzichtig. Maar haar schouder staat niet meer voortdurend op de voorgrond.
Ze is weer vaker bezig met wat ze wil doen, in plaats van met de vraag hoe haar schouder zich daarbij zal gedragen. Dat is een verandering die niet noodzakelijk zichtbaar wordt op een MRI of bij het meten van spierkracht. Maar voor Marianne maakt het een groot verschil.
Niet alleen herstel van functie, maar ook van vanzelfsprekendheid
Bij aanhoudende pijn richten behandelingen zich vaak op het verbeteren van lichamelijke functies.
Dat blijft belangrijk. Maar vanuit het PijnDrijversModel kijken we ook naar de manier waarop iemand zijn lichaam ervaart en gebruikt. Een schouder kan voldoende beweeglijk en sterk zijn, terwijl iemand zich nog steeds onzeker voelt bij het bewegen. En omgekeerd kan iemand meer bewegingsvrijheid ervaren, ook wanneer de pijn niet volledig verdwenen is.
Binnen de GRANDE-benadering gaat herstel daarom niet alleen over wat het lichaam kan, maar ook over de mate waarin iemand het lichaam weer vanzelfsprekend kan gebruiken.
Want het mooiste resultaat van een beweging is soms niet dat deze pijnloos wordt.
Maar dat iemand er niet meer voortdurend over hoeft na te denken.
'Een lichaam dat voortdurend gecontroleerd moet worden, is moeilijk een lichaam waarmee je onbevangen kunt leven.'