‘Doe je wel voorzichtig met je rug?’
Het is een opmerking die we dagelijks horen. Van een arts, fysiotherapeut, partner of collega. Meestal goedbedoeld, uit bezorgdheid of om te voorkomen dat iemand zijn klachten verergert.
Maar wat gebeurt er eigenlijk wanneer iemand met aanhoudende pijn deze woorden steeds opnieuw hoort?
Een waarschuwing die blijft hangen
Jan (56) heeft al anderhalf jaar rugpijn. Op een MRI zijn degeneratieve veranderingen van zijn tussenwervelschijven gevonden.
Zijn huisarts adviseerde hem aanvankelijk voorzichtig te zijn met zwaar tillen. Zijn fysiotherapeut wees hem op het belang van een goede houding. Zijn partner neemt inmiddels veel lichamelijke taken van hem over.
Wanneer Jan een boodschappentas optilt, hoort hij haar regelmatig zeggen: 'Pas je wel op met je rug?'
Jan voelt zich gesteund door haar bezorgdheid. Tegelijkertijd is hij steeds meer gaan twijfelen aan wat zijn rug aankan.
Hij tilt voorzichtig, houdt zijn rug zo recht mogelijk en spant zijn buikspieren aan. Zodra hij iets voelt, stopt hij.
Langzamerhand is niet alleen de pijn, maar ook de verwachting van pijn een belangrijk onderdeel van zijn dagelijks leven geworden.
Van goedbedoeld advies naar verwachting
Woorden kunnen beïnvloeden wat we verwachten.
Wanneer iemand regelmatig hoort dat hij voorzichtig moet zijn met zijn rug, kan de gedachte ontstaan dat bepaalde bewegingen gevaarlijk zijn.
Die verwachting kan vervolgens invloed hebben op de manier waarop iemand beweegt.
Jan let steeds nauwkeuriger op lichamelijke signalen. Hij merkt kleine veranderingen in spierspanning op en vraagt zich af of die iets betekenen. Bij een onverwachte pijnscheut denkt hij onmiddellijk dat hij iets verkeerd heeft gedaan.
De pijn bevestigt voor hem wat hij al vreesde: zijn rug is kwetsbaar.
Zo kan een zichzelf versterkend proces ontstaan:
Waarschuwing → verwachting van gevaar → verhoogde waakzaamheid → beschermend bewegen → pijn of ongemak → bevestiging van kwetsbaarheid.
Dat betekent niet dat de pijn wordt ingebeeld of uitsluitend door verwachtingen ontstaat. De lichamelijke ervaring is werkelijk, maar wordt mede beïnvloed door de context waarin iemand beweegt.
Drie PijnDrijvers die elkaar versterken
Vanuit het PijnDrijversModel zijn verschillende processen in dit voorbeeld met elkaar verweven.
D4 – Cognitief-emotioneel
De betekenis die Jan aan zijn klachten geeft, verandert. Rugpijn wordt steeds sterker verbonden met de verwachting dat bewegen schade kan veroorzaken. Onzekerheid en bezorgdheid kunnen zijn aandacht voor lichamelijke signalen vergroten.
D5 – Gedrag
Jan gaat bewegingen vermijden of op een steeds voorzichtigere manier uitvoeren. Beschermend gedrag kan op korte termijn geruststelling bieden, maar kan ook verhinderen dat hij ontdekt wat zijn rug daadwerkelijk aankan.
D7 – Context
De omgeving speelt een belangrijke rol. Adviezen van zorgprofessionals, opmerkingen van zijn partner en boodschappen over slijtage en kwetsbaarheid beïnvloeden hoe Jan zijn lichamelijke ervaringen interpreteert.
Geen van deze processen staat op zichzelf. Ze beïnvloeden elkaar voortdurend.
De kracht van een voorspelling
Ons brein en lichaam gebruiken eerdere ervaringen en beschikbare informatie om te anticiperen op wat er gaat gebeuren.
Als Jan verwacht dat bukken gevaarlijk is, kan die verwachting zijn aandacht, spierspanning en bewegingsgedrag beïnvloeden.
Een pijnlijke ervaring tijdens het bukken kan vervolgens zijn eerdere verwachting versterken.
Dat betekent overigens niet dat iedere verwachting automatisch werkelijkheid wordt. Verwachtingen zijn geen allesbepalende instructies aan het zenuwstelsel.
Maar ze kunnen wel bijdragen aan de manier waarop pijn wordt ervaren en hoe iemand daarop reageert.
Daarom is de taal die we gebruiken in de zorg niet neutraal.
Kunnen we dan beter niets meer zeggen?
Natuurlijk niet.
Voorzichtigheid kan verstandig en soms noodzakelijk zijn. Denk aan een recente fractuur, een instabiele gewrichtssituatie of een periode waarin weefsel moet herstellen.
Maar bij aanhoudende pijn zonder aanwijzingen voor relevante weefselschade of instabiliteit kan een voortdurende nadruk op voorzichtigheid onbedoeld het gevoel van kwetsbaarheid versterken.
Het gaat dus niet om het vermijden van bepaalde woorden, maar om de betekenis die ze krijgen.
In plaats van automatisch te zeggen:
'Pas op dat je je rug niet overbelast.'
kunnen we bijvoorbeeld vragen:
'Wat verwacht je dat er gebeurt als je deze beweging maakt?'
Of:
'Zullen we samen onderzoeken hoe je deze beweging op een prettige en haalbare manier kunt uitvoeren?'
Zo verschuift de aandacht van het vermijden van mogelijk gevaar naar het ontdekken van mogelijkheden.
Ook de omgeving kan leren
Binnen de GRANDE-benadering kijken we niet uitsluitend naar de patiënt, maar ook naar de omgeving waarin pijn en gedrag betekenis krijgen.
De partner van Jan hoeft niet te stoppen met bezorgd zijn.
Maar ze kan leren haar betrokkenheid anders vorm te geven.
In plaats van telkens te waarschuwen, kan ze bijvoorbeeld vragen:
'Zal ik je helpen, of wil je eerst kijken hoe het zelf gaat?'
Daarmee ontstaat ruimte voor eigen regie en nieuwe ervaringen.
Ook voor zorgprofessionals ligt hier een belangrijke verantwoordelijkheid. Onze woorden kunnen geruststellen, richting geven en mogelijkheden openen. Maar ze kunnen soms ook onzekerheid of vermijding versterken.
Niet alleen wat we zeggen, maar wat het teweegbrengt
Een advies is nooit alleen informatie.
Het krijgt betekenis binnen iemands ervaringen, overtuigingen, lichamelijke mogelijkheden en sociale omgeving.
De woorden 'doe voorzichtig' kunnen voor de ene persoon een passende herinnering zijn om rekening te houden met zijn belastbaarheid.
Voor een ander kunnen dezelfde woorden een bevestiging worden van een lichaam dat niet meer te vertrouwen is.
Binnen het PijnDrijversModel vragen we daarom niet alleen of een advies medisch juist is, maar ook welke verwachtingen en gedragingen het bij deze persoon kan versterken.
Want soms begint verandering niet met een andere oefening of behandeling. Maar met een andere manier van spreken over het lichaam.
Woorden kunnen beschermen. Maar ze kunnen iemand ook onbedoeld leren waarvoor hij bang moet zijn.
'De vraag is niet alleen wat onze woorden betekenen, maar ook wat iemand door onze woorden leert verwachten, voelen en doen.'