‘Uw zenuwstelsel is overgevoelig geworden.’
Het is een uitleg die veel mensen met aanhoudende pijn te horen krijgen. Meestal met de beste bedoelingen. De boodschap is geruststellend: er hoeft niet voortdurend iets beschadigd te raken om toch pijn te ervaren. Het zenuwstelsel kan pijnsignalen anders verwerken en pijn kan blijven bestaan terwijl het oorspronkelijke letsel is hersteld. Voor veel patiënten is dat een belangrijke ontdekking.
Maar er zit ook een risico in deze uitleg. Want wat hoort iemand eigenlijk wanneer we zeggen dat zijn zenuwstelsel overgevoelig is?
Van een kapot lichaam naar een ontregeld zenuwstelsel
Els (36) heeft al jaren pijn op verschillende plaatsen in haar lichaam. Soms overheerst de pijn in haar nek en schouders, dan weer in haar benen. Ze is vaak moe, slaapt slecht en merkt dat haar klachten sterk kunnen wisselen.
Eerdere onderzoeken hebben geen afwijkingen aangetoond die de ernst en uitgebreidheid van haar klachten voldoende verklaren.
Een behandelaar legt haar uit dat haar zenuwstelsel waarschijnlijk overgevoelig is geworden.
Hij gebruikt de vergelijking met een alarmsysteem dat te scherp staat afgesteld. Het alarm gaat af terwijl er geen sprake hoeft te zijn van gevaar.
Els is opgelucht.
Eindelijk krijgt ze een verklaring die haar pijn serieus neemt.
Maar enkele weken later vertelt ze:
'Ik weet nu dat mijn zenuwstelsel overgevoelig is. Daarom moet ik oppassen dat ik het niet te veel prikkel.'
Ze vermijdt drukke bijeenkomsten, beperkt lichamelijke activiteiten en probeert zo veel mogelijk rustmomenten in te bouwen.
Niet omdat haar behandelaar dat heeft voorgeschreven, maar omdat ze uit de uitleg heeft afgeleid dat haar zenuwstelsel bescherming nodig heeft.
Een verklaring die bedoeld was om haar gerust te stellen, is ongemerkt een nieuwe reden geworden om voorzichtig te zijn.
Is het zenuwstelsel eigenlijk wel overgevoelig?
Bij veel mensen met aanhoudende pijn zijn veranderingen in nociceptieve verwerking en pijngevoeligheid aannemelijk. Het begrip nociplastische pijn verwijst naar pijn die samenhangt met veranderde nociceptie, zonder dat de pijn volledig verklaard kan worden door actuele of dreigende weefselschade of een aandoening van het somatosensorische zenuwstelsel. Maar daarmee weten we nog niet precies welke mechanismen bij een individuele patiënt verantwoordelijk zijn voor de pijn.
Bovendien is pijngevoeligheid geen onveranderlijke eigenschap van het zenuwstelsel.
Pijn ontstaat binnen een voortdurend veranderende wisselwerking tussen lichamelijke processen, eerdere ervaringen, verwachtingen, gedrag en de omgeving.
Dezelfde persoon kan op verschillende momenten heel verschillende pijn ervaren, zelfs bij een vergelijkbare lichamelijke belasting.
Slaap, vermoeidheid, aandacht, stress, veiligheid en betekenis kunnen daarbij allemaal een rol spelen.
Misschien moeten we daarom minder spreken over een zenuwstelsel dát overgevoelig is, en meer onderzoeken onder welke omstandigheden pijngevoeligheid toeneemt of afneemt.
Van eigenschap naar proces
Het verschil lijkt klein, maar heeft belangrijke gevolgen. Wanneer we zeggen dat iemand een overgevoelig zenuwstelsel heeft, beschrijven we de gevoeligheid gemakkelijk als een eigenschap van die persoon. Alsof er iets in zijn lichaam zit dat voortdurend te scherp staat afgesteld.
Maar wanneer we spreken over veranderlijke pijngevoeligheid, ontstaat ruimte voor andere vragen.
Waarom heeft Els op vakantie soms minder pijn dan tijdens een gewone werkweek? Waarom verdraagt ze lichamelijke inspanning tijdens een plezierige activiteit soms beter dan tijdens haar oefeningen? Waarom zijn haar klachten na een slechte nacht vaak heviger? En waarom kan dezelfde aanraking op het ene moment prettig en op het andere moment onaangenaam zijn?
Deze verschillen zijn geen bewijs dat haar pijn uitsluitend psychologisch is. Ze laten zien dat pijngevoeligheid afhankelijk kan zijn van meerdere processen die elkaar voortdurend beïnvloeden.
Drie PijnDrijvers in samenhang
Vanuit het PijnDrijversModel kijken we niet alleen naar mogelijke veranderingen in nociceptieve verwerking, maar ook naar de betekenis die iemand daaraan geeft en de context waarin deze processen plaatsvinden.
D3 – Nociplastisch
Veranderingen in nociceptieve verwerking en pijnmodulatie kunnen bijdragen aan een verhoogde pijngevoeligheid. Deze processen zijn dynamisch en kunnen samen bestaan met nociceptieve of neuropathische mechanismen.
D4 – Cognitief-emotioneel
De verklaring die Els krijgt, beïnvloedt haar verwachtingen. Het idee van een overgevoelig zenuwstelsel kan geruststellen, maar ook de overtuiging versterken dat haar lichaam kwetsbaar is en beschermd moet worden tegen prikkels.
D7 – Context
De uitleg van de behandelaar, eerdere medische ervaringen, reacties van naasten en omstandigheden in het dagelijks leven beïnvloeden hoe Els haar klachten begrijpt en ermee omgaat.
Zo kan zelfs pijneducatie onderdeel worden van de processen die we proberen te veranderen.
Is pijneducatie dan verkeerd?
Zeker niet. Goede pijneducatie kan mensen helpen begrijpen waarom pijn niet altijd een betrouwbare maat is voor weefselschade. Ze kan onzekerheid verminderen, nieuwe mogelijkheden openen en iemand helpen om anders met pijn om te gaan. Maar pijneducatie is meer dan het overdragen van correcte informatie. De vraag is ook wat iemand met die informatie gaat doen.
Wanneer Els na de uitleg vooral probeert haar zenuwstelsel te ontzien, heeft de educatie mogelijk een ander effect gekregen dan bedoeld.
Daarom is het belangrijk om niet alleen te vragen: 'Heeft u mijn uitleg begrepen?'
Maar ook: 'Wat betekent deze uitleg voor u?' 'Wat denkt u nu dat u beter wel of niet kunt doen?'
'Helpt deze verklaring u om meer mogelijkheden te ontdekken?'
De antwoorden kunnen verrassend zijn.
Een andere manier van uitleggen
In plaats van te zeggen: 'Uw zenuwstelsel is overgevoelig geworden en reageert te sterk op prikkels.'
kunnen we bijvoorbeeld zeggen: 'We weten dat pijngevoeligheid kan veranderen. Soms reageren mensen sterker op prikkels dan op andere momenten. Dat heeft te maken met verschillende processen in het lichaam én met de omstandigheden waarin iemand zich bevindt.'
En vervolgens: 'Laten we samen onderzoeken wanneer uw klachten toenemen, wanneer ze minder op de voorgrond staan en welke veranderingen voor u mogelijk zijn.'
Zo verschuift de aandacht van een mogelijk defect systeem naar beïnvloedbare processen.
Niet om de biologische werkelijkheid te ontkennen, maar om die in haar samenhang te begrijpen.
Van het zenuwstelsel behandelen naar mogelijkheden ontdekken
Binnen de GRANDE-benadering zoeken we niet uitsluitend naar manieren om een verondersteld overgevoelig zenuwstelsel tot rust te brengen. We onderzoeken hoe verschillende PijnDrijvers elkaar beïnvloeden en waar verandering mogelijk is. Bij Els blijkt bijvoorbeeld dat haar klachten toenemen wanneer ze slecht slaapt en onder tijdsdruk staat. Tegelijkertijd merkt ze dat ze tijdens het zingen in een koor soms nauwelijks met haar pijn bezig is. Dat betekent niet dat zingen haar zenuwstelsel geneest of dat de pijn slechts een kwestie van aandacht is. Maar het biedt wel een interessante ingang. Wat verandert er tijdens het zingen? Welke rol spelen plezier, aandacht, sociale verbondenheid, lichamelijke activiteit en het gevoel ergens bij te horen?
En kunnen we vanuit die ervaringen nieuwe mogelijkheden ontdekken?
Misschien begint verandering niet met het verminderen van prikkels, maar juist met het opnieuw deelnemen aan activiteiten die voor Els betekenisvol zijn.
De verklaring moet geen nieuwe beperking worden
Het begrip nociplastische pijn heeft ons geholpen om pijn beter te begrijpen die niet volledig verklaard kan worden door weefselschade of een zenuwaandoening.
Maar we moeten oppassen dat we van een mechanistische beschrijving geen nieuwe identiteit maken.
Iemand heeft niet noodzakelijk een permanent overgevoelig zenuwstelsel.
En pijneducatie zou iemand niet moeten achterlaten met het idee dat zijn lichaam voortdurend beschermd moet worden tegen de wereld.
Binnen het PijnDrijversModel proberen we daarom niet alleen te verklaren waarom iemand pijn ervaart, maar vooral te begrijpen welke processen de pijn beïnvloeden en hoe daarin verandering kan ontstaan.
De vraag is niet alleen: 'Hoe krijgen we dat overgevoelige zenuwstelsel weer rustig?'
Maar ook: 'Wat maakt dat pijn op sommige momenten meer of minder op de voorgrond staat, en hoe kunnen we die kennis gebruiken om iemands mogelijkheden te vergroten?'
Want een goede verklaring voor pijn moet niet alleen begrijpelijk zijn. Ze moet ook ruimte scheppen om weer te leven.