‘Ik slaap slecht omdat ik pijn heb’ Het klinkt vanzelfsprekend. Wie pijn heeft, wordt vaker wakker, ligt ongemakkelijk en vindt moeilijker een prettige slaaphouding. Maar wat als we de vraag omdraaien? Wat als slecht slapen niet alleen een gevolg van pijn is, maar ook invloed heeft op de processen waardoor iemand meer pijn ervaart? Recent onderzoek naar slaap, ontstekingsactiviteit en pijngevoeligheid maakt deze vraag steeds relevanter.
Een slechte nacht, een pijnlijkere dag
Monique (42) heeft al enkele jaren pijn in haar nek, schouders en armen. De klachten wisselen sterk. Soms kan ze een hele dag redelijk functioneren, terwijl op andere dagen vrijwel iedere beweging vermoeiend en pijnlijk voelt.
Ze merkt dat haar klachten vooral na slechte nachten toenemen.
Aanvankelijk denkt ze dat dit komt doordat ze 's nachts verkeerd heeft gelegen.
Maar tijdens het bespreken van haar klachten ontstaat een ander beeld.
Wanneer ze slecht slaapt, heeft ze de volgende dag niet alleen meer pijn. Ze is ook vermoeider, sneller geïrriteerd en minder goed in staat haar dagelijkse activiteiten vol te houden.
Ze beweegt voorzichtiger en zegt vaker afspraken af.
De pijn neemt toe, waardoor ze zich 's avonds opnieuw zorgen maakt over de komende nacht.
Zo ontstaat een patroon waarin slaap en pijn elkaar beïnvloeden.
Slechter slapen → grotere pijngevoeligheid en vermoeidheid → minder functioneren → meer zorgen en lichamelijk ongemak → opnieuw slechter slapen.
Maar is dit uitsluitend een kwestie van vermoeidheid en gedrag? Of verandert er ook daadwerkelijk iets in het lichaam?
Wat gebeurt er bij slaaptekort?
Onderzoekers bestuderen al langer de invloed van slaap op pijn. Experimenteel onderzoek laat zien dat slaaptekort bij gezonde mensen de gevoeligheid voor bepaalde pijnprikkels kan vergroten. Dat betekent dat dezelfde lichamelijke prikkel na slaaptekort als pijnlijker kan worden ervaren, of dat iemand pijn minder goed verdraagt. Interessant is dat slaap ook invloed heeft op het immuunsysteem.
Een recente meta-analyse onderzocht wat er gebeurt met ontstekingsmarkers wanneer gezonde mensen experimenteel minder slapen.
De onderzoekers vonden dat meerdere nachten gedeeltelijke slaapdeprivatie gepaard gingen met een toename van onder andere interleukine-6 (IL-6) en C-reactief proteïne (CRP). Dit zijn stoffen die betrokken zijn bij ontstekingsgerelateerde processen. Opvallend was dat een enkele nacht slaaptekort niet hetzelfde consistente effect liet zien. Het lijkt er dus op dat vooral herhaaldelijk onvoldoende slapen invloed kan hebben op bepaalde aspecten van de ontstekingsregulatie.
Betekent dit dat slecht slapen ontstekingspijn veroorzaakt?
Niet zonder meer. En dat onderscheid is belangrijk. Een verhoogde concentratie ontstekingsmarkers betekent niet automatisch dat er sprake is van een ontstekingsziekte of dat deze stoffen rechtstreeks verantwoordelijk zijn voor iemands pijn. Bovendien werd het betreffende onderzoek uitgevoerd bij gezonde proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden. We kunnen de resultaten dus niet zomaar vertalen naar iedere patiënt met aanhoudende pijn. Toch is het onderzoek relevant.
Het laat zien dat slaaptekort biologische processen beïnvloedt die mogelijk een rol spelen bij pijngevoeligheid. Slaap is daarmee meer dan een periode waarin het lichaam uitrust. Het is onderdeel van de voortdurende regulatie van lichamelijke processen.
Slaap en pijn: een wederkerige relatie
Ook langdurig onderzoek laat zien dat slaap en pijn nauw met elkaar verbonden zijn. Mensen met slaapproblemen hebben gemiddeld een grotere kans om later aanhoudende musculoskeletale pijn te ontwikkelen. Andersom kunnen mensen met aanhoudende pijn ook meer slaapproblemen ontwikkelen.
Maar de relatie is niet noodzakelijk in beide richtingen even sterk. Onderzoek waarin mensen dagelijks hun slaap en pijn registreren, suggereert dat de slaapkwaliteit van de voorafgaande nacht vaak meer zegt over de pijn van de volgende dag dan andersom. Dat betekent niet dat we bij iedere patiënt kunnen voorspellen hoeveel pijn hij morgen zal hebben op basis van zijn slaap.
Het laat wel zien dat slaap een belangrijk aanknopingspunt kan zijn voor het begrijpen van fluctuaties in pijn.
Twee PijnDrijvers die elkaar beïnvloeden
Binnen het PijnDrijversModel zijn vooral twee processen relevant.
D1 – Somatisch
Slaap beïnvloedt verschillende lichamelijke processen, waaronder immuunregulatie, energiebalans en herstel. Bij onvoldoende slaap kunnen veranderingen ontstaan die bijdragen aan lichamelijke kwetsbaarheid en vermoeidheid.
D3 – Nociplastisch
Slaaptekort kan invloed hebben op nociceptieve verwerking en pijngevoeligheid. Veranderingen in pijnmodulatie kunnen ertoe bijdragen dat prikkels anders worden ervaren.
Deze processen staan niet los van elkaar.
Immuunactiviteit, nociceptieve verwerking en slaapregulatie beïnvloeden elkaar voortdurend.
Maar daarmee is nog niet vastgesteld welk mechanisme bij een individuele patiënt het belangrijkste is.
Waar zit de hefboom?
Bij Monique blijkt dat haar slaap sterk samenhangt met onregelmatige werktijden, piekeren en het gevoel dat ze overdag voortdurend moet blijven presteren. Ze probeert haar vermoeidheid te compenseren met koffie en rust overdag. 's Avonds gaat ze steeds vroeger naar bed, maar ligt vervolgens lang wakker. In plaats van uitsluitend te zoeken naar manieren om haar nek- en schouderpijn te verminderen, onderzoeken we samen haar slaap-waakpatroon. Wat helpt haar om regelmaat te vinden? Welke verwachtingen heeft ze over slapen? En wat gebeurt er op dagen waarop ze minder goed heeft geslapen? We kijken ook naar haar activiteiten overdag. Want wanneer Monique na een slechte nacht alle activiteiten afzegt, kan haar wereld steeds kleiner worden. Het doel is daarom niet dat ze eerst perfect moet slapen voordat ze weer kan functioneren. We zoeken naar mogelijkheden om zowel haar nachtrust als haar dagelijks functioneren te verbeteren.
Beter slapen is niet hetzelfde als minder pijn
Dat is misschien wel de belangrijkste nuance. Onderzoek naar cognitieve gedragstherapie voor insomnie (CGT-I) laat zien dat slaapproblemen bij mensen met aanhoudende pijn vaak goed behandelbaar zijn. Maar verbetering van slaap leidt niet automatisch tot een even grote vermindering van pijn. Sommige patiënten slapen duidelijk beter, terwijl hun pijn nauwelijks verandert.
Dat betekent niet dat de behandeling heeft gefaald.
Ze kunnen zich overdag uitgeruster voelen, meer energie hebben en beter deelnemen aan activiteiten die voor hen belangrijk zijn. En juist die veranderingen kunnen vervolgens weer andere processen beïnvloeden.
Van symptoom naar beïnvloedbaar proces
Binnen de GRANDE-benadering beschouwen we slaap niet uitsluitend als een symptoom dat vanzelf verbetert wanneer de pijn afneemt. We onderzoeken welke rol slaap speelt binnen het geheel van PijnDrijvers. Soms is slaap vooral een gevolg van pijn. Soms draagt onvoldoende slaap bij aan een grotere pijngevoeligheid. En vaak beïnvloeden verschillende processen elkaar.
Het interessante is dat slaap in sommige situaties een ingang kan bieden voor verandering, zonder dat we precies hoeven te weten welk biologisch mechanisme op dat moment domineert.
De belangrijkste vraag is niet of slecht slapen dé oorzaak van de pijn is, maar welke rol slaap speelt in het patroon waarin de klachten blijven bestaan.
Wat verandert dit voor de behandeling?
Bij Monique richten we ons niet langer uitsluitend op het verminderen van pijn tijdens bewegen.
We besteden ook aandacht aan slaap, herstel, dagelijkse belasting en de verwachtingen die ze heeft over haar lichamelijke mogelijkheden. Ze ontdekt dat een slechte nacht niet automatisch hoeft te betekenen dat haar hele dag verloren is. En dat een goede nacht niet alleen prettig is, maar mogelijk ook invloed heeft op haar lichamelijke gevoeligheid en functioneren. De pijn verdwijnt niet onmiddellijk. Maar ze krijgt meer inzicht in de omstandigheden waaronder haar klachten veranderen.
En daarmee ontstaan nieuwe mogelijkheden.
Niet iedere PijnDrijver is een oorzaak
Het onderzoek naar slaap, ontsteking en pijn laat zien hoe ingewikkeld de wisselwerking tussen lichamelijke processen kan zijn. Juist daarom moeten we voorzichtig zijn met eenvoudige verklaringen. Slaaptekort veroorzaakt niet bij iedereen meer pijn. Verhoogde ontstekingsmarkers verklaren niet automatisch iemands klachten. En betere slaap is geen garantie voor pijnvermindering.
Maar slaap kan wel een belangrijke schakel zijn in een zichzelf versterkend patroon.
Binnen het PijnDrijversModel zoeken we daarom niet uitsluitend naar de oorspronkelijke oorzaak van pijn, maar naar processen die de klachten beïnvloeden en mogelijkheden bieden voor verandering.
Want soms ligt een belangrijke ingang voor pijnbehandeling niet bij de plaats waar iemand pijn voelt.
Maar bij wat er gebeurt wanneer iemand 's nachts onvoldoende slaapt.
'Slaap is niet alleen iets wat door pijn wordt verstoord. Slaap kan ook veranderen hoe pijn wordt ervaren. Maar welke rol slaap speelt, verschilt van persoon tot persoon.'
Bron
Ballesio, A, Fiori, V, Lombardo, C: Effects of Experimental Sleep Deprivation on Peripheral Inflammation: An Updated Meta-Analysis of Human Studies. J. Sleep Res 2026.